وقتی اسپیس‌ایکس سرعت ارتش اوکراین را کم کرد

از ۲۲ مهر ۱۴۰۵ (۱۴ اکتبر ۲۰۲۶)، دیش‌های استارلینک و استارشیلد ارتش اوکراین در سرعت حدود ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت قطع می‌شدند. این دیش‌ها پیش از آن در سرعت‌های خیلی بالاتر کار می‌کردند. در نتیجه پهپادهای سریع، از جمله پهپادهای رهگیر شاهد، وسط مأموریت ارتباطشان را از دست می‌دادند.

ده روز بعد، در ۲ آبان (۲۴ اکتبر)، وزارت دفاع اوکراین اعلام کرد اتصال در سرعت‌های بالای ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت دوباره پایدار است. در همان روز ایلان ماسک پذیرفت که محدودیت کار شرکت اسپیس‌ایکس بوده است.

چه کسی محدودیت را گذاشت؟

در این ده روز، روایت‌ها چندین بار عوض شد.

ماسک ابتدا گفت تصمیم دربارهٔ سقف سرعت اینترنت با ارتش و رئیس‌جمهور آمریکا است. مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، گفت کسی چنین دستوری نداده و اوکراین اصلاً به استارشیلد دسترسی ندارد. سپس وال‌استریت ژورنال به نقل از مقامات آمریکایی نوشت که دستور را خود ماسک داده است. بعد از این گزارش، روبیو و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، موضوع را تجاری و تصمیمش را با اسپیس‌ایکس دانستند.

بعد از بازگشت سرعت، ماسک در ایکس پذیرفت که اسپیس‌ایکس سرعت را محدود کرده بود. به گزارش آسوشیتدپرس، او نوشت ارتش اوکراین با استفاده از استارلینک برای حملات پهپادی تهاجمی، شرایط سرویس را نقض کرده است. به نقل سی‌ان‌بی‌سی، او افزود: آن خلأ در هفتهٔ گذشته بسته شد.

ماسک در عین حال همچنان می‌گوید که تغییرات استارشیلد در اختیار دولت آمریکاست. این حرف او با گزارش‌های اوکراین هم‌خوانی نمیکند، چون طبق آن گزارش‌ها محدودیت روی خود استارشیلد اعمال شده بود. ترامپ هم که ابتدا گفته بود دخالتی نداشته، بعداً تأیید کرد که او از ماسک خواسته محدودیت را بردارد.

زلنسکی پیش‌تر گفته بود اوکراین از استارلینک برای حمله به داخل خاک روسیه استفاده نمی‌کند. به گفتهٔ او کاربرد استارلینک در رهگیری پهپادها و حمله‌هایی به اهداف نظامی در مناطق اشغالی اوکراین است.

نمایندگان هر دو حزب در کنگرهٔ آمریکا خواستار تحقیق رسمی شده‌اند. به گزارش سی‌ان‌ان، بهبود سرعت هم در همهٔ یگان‌ها یکسان نبوده است.

استارلینک و استارشیلد چه فرقی دارند؟

استارلینک سرویس اینترنت ماهواره‌ای تجاری اسپیس‌ایکس است. استارشیلد نسخهٔ دولتی همین فناوری است که برای کاربردهای نظامی و امنیتی توسط این شرکت ارائه می‌شود.

استارشیلد لزوماً ماهواره یا دیش جداگانه نمی‌خواهد. یک دیش معمولی استارلینک می‌تواند با مجوز و تنظیمات سمت شبکه روی استارشیلد کار کند. بلومبرگ در آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴) گزارش داد که طبق قراردادی با پنتاگون، ۲۵۰۰ دیش استارلینکِ مستقر در اوکراین به استارشیلد وصل می‌شوند. ۵۰۰ دیش دیگر هم پیش‌تر وصل شده بودند.

اینکه اوکراین امروز به استارشیلد دسترسی دارد یا نه، محل اختلاف است. روبیو می‌گوید ندارد، اما مقامات اوکراینی از اختلال در هر دو سرویس خبر می‌دهند. طبق گزارش بلومبرگ، آن قراردادها تا سال ۲۰۲۵ اعتبار داشتند و روشن نیست بعد از آن تمدید شده‌اند یا نه.

آیا اوکراین استارلینک را هک کرده بود؟

الگ کوتکوف (Oleg Kutkov) پژوهشگری که روی سخت‌افزار و فریم‌ور دیش‌های استارلینک کار می‌کند. به گفتهٔ او، ادعای هک استارلینک بر پایهٔ شایعات کانال‌ها و گروه‌های تلگرامی، از جمله مطالب کانال‌های روسی، شکل گرفته بود. او در توضیحی فنی نشان داد که چرا این ادعاها درست نیست.

نقش GPS

دیش برای هماهنگی با شبکه و نشانه‌گیری دقیق ماهواره، به موقعیت و زمان دقیق نیاز دارد. شبکه از موقعیت دیش برای تشخیص مجاز بودن سرویس در آن منطقه هم استفاده می‌کند. اگر دادهٔ GPS اشتباه یا جعلی باشد، ممکن است اتصال قطع شود. فریم‌ورهای جدید هم می‌توانند دادهٔ مشکوک را تشخیص دهند.

دیش استارلینک یک راه جایگزین هم دارد: می‌تواند موقعیتش را از سیگنال خود ماهواره‌های استارلینک تخمین بزند. به گفتهٔ کوتکوف، این قابلیت که PNT نام دارد، حالا حتی در حال حرکت هم اطلاعات قابل استفاده می‌دهد.

به گفتهٔ کوتکوف، سقف سرعت را تنظیمات سرویس تعیین می‌کند، نه GPS. تغییراتی هم که در شبکه‌های اجتماعی «هک» نامیده شده‌اند بیشتر برای بهتر کردن دریافت GPS هستند. این تغییرات اتصال را پایدارتر می‌کنند، اما به‌تنهایی محدودیت سرعت یا مجوز شبکه را دور نمی‌زنند.

البته جزئیات اینکه فریم‌ور دادهٔ GPS را با چه دقت و سرعتی بررسی می‌کند منتشر نشده، و ادعاهای فنی کوتکوف را منبع مستقلی تأیید نکرده است. آنچه روشن است این است که در ده روز محدودیت، پهپادهای اوکراینی واقعاً ارتباطشان را از دست می‌دادند و نشانه‌ای نیست که راهی برای دور زدن آن پیدا شده باشد.

تشخیص سرعت

دیش سرعتش را عمدتاً از GPS می‌گیرد، ولی آن را با موقعیت‌یابی استارلینک و حسگر حرکتی داخلی (IMU) مقایسه می‌کند. اگر این اعداد با هم نخوانند، دادهٔ GPS کنار گذاشته می‌شود.

مهم‌ترین نکتهٔ کوتکوف این است که سقف سرعت را تنظیمات سرویس تعیین می‌کند، نه GPS. وقتی دیش از این سقف بگذرد، خطای MOVING_TOO_FAST_FOR_POLICY نشان می‌دهد. پس دستکاری عدد سرعت در GPS به‌تنهایی سقف را بالا نمی‌برد. برای دیشی که روی استارشیلد تنظیم شده هم سرعت بالا از ابتدا مجاز بوده و نیازی به هک نداشته است.

آنچه «هک» نامیده شد

به گفتهٔ کوتکوف، تغییراتی که در شبکه‌های اجتماعی «هک» خوانده می‌شوند، بیشتر برای بهبود دریافت GPS هستند، به‌ویژه در حرکت یا در مناطق دارای پارازیت. این تغییرات اتصال را پایدارتر می‌کنند، اما محدودیت سرعت، محدودیت جغرافیایی یا مجوز شبکه را دور نمی‌زنند.

سیگنال داشتن با مجوز داشتن فرق دارد

پرتو ماهواره نمی‌تواند دقیقاً از مرز کشورها پیروی کند. پس ممکن است دیشی سیگنال بگیرد اما اجازهٔ اتصال نداشته باشد.

مجوز اتصال را شبکه تعیین می‌کند و به چند عامل بستگی دارد: موقعیت دیش، نوع سرویس، هویت دستگاه و قوانین هر منطقه. به گفتهٔ کوتکوف، جعل مختصات GPS به‌تنهایی این مجوز را نمی‌دهد و اختلاف زیاد در داده‌ها حتی ممکن است اتصال را قطع کند.

ماجرای اوکراین نمونهٔ روشن همین سازوکار بود. به گفتهٔ زلنسکی و گزارش اینترفاکس اوکراین، سقف ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت فقط داخل خاک اوکراین اعمال می‌شد. همین دیش‌ها در آزمایش‌هایی در اروپا با سرعت بیش از ۱۸۰ کیلومتر بر ساعت کار می‌کردند. یعنی محدودیت به منطقه وابسته بود و از سمت شبکه کنترل می‌شد، نه از روی دستگاه.

چرا این اتفاق‌ها رخ داد؟

به گزارش آسوشیتدپرس، ماسک می‌گوید ارتش اوکراین از استارلینک برای حملات پهپادی تهاجمی استفاده کرده و این خلاف شرایط سرویس است.

اما محدودیت در زمانی اعمال شد که میان واشنگتن و کی‌یف اختلاف جدی به وجود امده بود. به گزارش رویترز، ترامپ از اوکراین خواسته بود حمله به پالایشگاه‌های نفت روسیه را متوقف کنند، چون این حمله‌ها را عامل افزایش قیمت انرژی در زمان پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا می‌دانست. محدودیت از ۲۲ مهر شروع شد و یک روز بعد زلنسکی اعلام کرد که اوکراین حمله به پالایشگاه‌ها را از سر می‌گیرد. با این حال، هیچ مقام رسمی‌ای این دو موضوع را مستقیماً به هم ربط نداده است.

دربارهٔ اینکه دستور را چه کسی صادر کرد هم روایت‌ها یکی نیست. رویترز به نقل از مقامات آمریکایی نوشت که دستور از داخل کاخ سفید به پنتاگون رسیده، بدون اینکه بگوید از طرف چه کسی. روزنامهٔ تلگراف گزارش داد که ماسک این پیشنهاد را به ترامپ داده و ترامپ با آن موافقت کرده است. وال‌استریت ژورنال هم نوشت که دستور را خود ماسک داده است. ماسک در نهایت پذیرفت که اسپیس‌ایکس سرعت را محدود کرده، ولی نقش دولت آمریکا در این زمینه هنوز روشن نیست.