اطلاعیه
کارخانهای که قرار بود Rassvet را به مدار ببرد، خودش رفت روی هوا
اوکراین ۲۴ مرداد تنها کارخانهی مونتاژ راکتهای Soyuz-2 را هدف گرفت. همان راکتی که ماهوارههای Rassvet، پروژهی اینترنت ماهوارهای مستقل روسیه، با آن به مدار میروند.
نوشتهٔ سارا امینی
مهندس شبکه
روسیه بعد از از دست دادن دسترسی به Starlink، جدیتر رفته سراغ ساخت اینترنت ماهوارهای مستقل خودش. مشکل اینجاست که تنها کارخانهای که راکت این ماهوارهها را مونتاژ میکند، مرداد امسال هدف موشک کروز قرار گرفت.
۲۴ مرداد، سامارا
۲۴ مرداد ۱۴۰۵ (۱۵ اوت ۲۰۲۶) اوکراین با موشکهای کروز FP-5 Flamingo مجموعهی موشکی و فضایی Progress در شهر سامارا را هدف گرفت. این هدف حدود ۹۰۰ کیلومتر داخل خاک روسیه است. زلنسکی بعداً خودِ حمله به سامارا را تأیید کرد.
تحلیلگرهای متنباز با استفاده از تصاویر ماهوارهای نشان دادند که دو موشک به سالن 106A خوردهاند. همان سالنی که تجهیزات برقی روی راکت، سیستمهای کنترل پرواز، شبکهی کابلها و محفظههای ابزار در آن نصب میشود. یکی از اصابتها سوراخی در سقف ایجاد کرده با ابعادی حدود ۳۵ در ۸۵ متر. سالن 106B که مونتاژ نهایی راکتها در آن انجام میشود، دیوار به دیوار همین ساختمان است.
ابعاد دقیق خسارت و اینکه چه مدت خط تولید میخوابد، هنوز روشن نیست. روسیه توضیح فنی نداده و بعید است بدهد.
Progress چرا مهم است
Progress تنها کارخانهای در روسیه است که راکتهای خانوادهی Soyuz-2 را بهصورت سری مونتاژ میکند. همین Soyuz-2.1b است که هر دو بستهی ماهوارههای Rassvet در سال ۲۰۲۶ را به مدار برد.
نکتهی فنی اینجاست که سالن آسیبدیده در بالادست زنجیره است. جایی که سیستمهای کنترل نصب و قطعات کلیدی قبل از مونتاژ نهایی تست میشوند. اختلال در این مرحله فقط یک راکت را عقب نمیاندازد، کل نرخ تحویل را عقب میاندازد.
چرا روسیه سراغ Rassvet رفت
بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۶) ترمینالهای Starlink که نیروهای روسی در جبهه استفاده میکردند از کار افتادند. مسکو از آن نقطه به بعد ساخت یک شبکهی ماهوارهای مستقل را از یک پروژهی بلندمدت به یک اولویت زیرساختی تبدیل کرد.
پروژه اسمش Rassvet است و شرکت خصوصی روسی Bureau 1440 آن را جلو میبرد. این شرکت آبان ۱۳۹۹ (نوامبر ۲۰۲۰) بهعنوان دفتر پروژهی اپراتور MegaFon تأسیس شد و از ۲۰۲۲ زیر مجموعهی X Holding رفت و به یک شرکت یکپارچه برای طراحی و تولید همهی اجزای سیستم تبدیل شد.
پول پروژه هم عمومی است. طبق گزارشها ۱۰۲.۸ میلیارد روبل (حدود ۱.۳۶ میلیارد دلار) از بودجهی فدرال به آن رسیده و حدود ۳۲۹ میلیارد روبل دیگر (حدود ۴.۳۶ میلیارد دلار) تا ۲۰۳۰ برایش برنامهریزی شده.
برنامهی اعلامشده
آنچه Bureau 1440 روی کاغذ اعلام کرده:
- شروع سرویس تجاری از ۲۰۲۷ با حدود ۲۵۰ ماهواره تا آن زمان
- حدود ۷۳۰ ماهواره تا ۲۰۳۰
- بیش از ۹۰۰ ماهواره تا ۲۰۳۵
عددها بین منابع یکسان نیستند و این خودش گویاست. سازمان اطلاعات دفاعی اوکراین رقم برنامه را ۲۹۲ ماهواره تا پایان ۲۰۲۷ اعلام کرده و بعضی گزارشها از هدف ۳۱۸ ماهواره تا ۲۰۲۸ حرف میزنند. برای پوشش جهانی هم عدد ۲۸۸ ماهواره ذکر شده. یعنی حتی خودِ زمانبندی و اندازهی منظومه بین گزارشها ثابت نیست.
دربارهی ارتفاع مدار هم اعداد متفاوتی گزارش شده. ارتفاع طراحی سیستم حدود ۸۷۰ کیلومتر ذکر شده که بالاتر از پوستهی اصلی Starlink در حدود ۵۵۰ کیلومتر است، در حالی که بستههای عملیاتی فعلی برای همان ۵۵۰ کیلومتر هدفگذاری شده بودند. بخشی از ماهوارهها قرار است در مدار قطبی با شیب حدود ۸۸ درجه بنشینند و همین است که پوشش عرضهای جغرافیایی بالای روسیه را ممکن میکند، نه فقط ارتفاع.
آنچه واقعاً در مدار اتفاق افتاده
اینجا فاصلهی بین برنامه و واقعیت خودش را نشان میدهد.
پرتابهای آزمایشی: ۶ تیر ۱۴۰۲ (۲۷ ژوئن ۲۰۲۳) سه ماهوارهی آزمایشی Rassvet-1 با Soyuz-2.1b، و ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۳ (۱۶ مه ۲۰۲۴) سه ماهوارهی Rassvet-2 با ترمینال ارتباط لیزری.
اولین بستهی عملیاتی: ۳ فروردین ۱۴۰۵ (۲۳ مارس ۲۰۲۶)، ۱۶ ماهواره. تا اواخر تیر فقط ۱۲ تای آنها به ارتفاع ۵۵۰ کیلومتر رسیده بودند.
دومین بسته: ۲۸ تیر ۱۴۰۵ (۱۹ جولای ۲۰۲۶)، ۱۶ ماهواره. تا ۹ شهریور ۱۴۰۵ (۳۱ اوت ۲۰۲۶) هیچکدام به ارتفاع هدف نرسیده بودند و در محدودهی ۳۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتر ماندهاند. دستکم دو تای آنها در مسیر ورود به جو و سوختن هستند. یک ماهواره هم پیشتر، ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ (۶ ژوئن ۲۰۲۶)، وارد جو شد و از بین رفت.
ماندن در مدار پایینتر فقط یک عدد روی کاغذ نیست. کشش جو در آن ارتفاع بیشتر است، ماهواره سوخت بیشتری برای حفظ مدار میسوزاند و عمر مفیدش کوتاهتر میشود.
مؤسسهی مطالعات جنگ (ISW) در گزارش ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ (۱ سپتامبر ۲۰۲۶) حساب سادهای کرده: با نرخ فعلی پرتاب، روسیه در چهار سال حداکثر ۱۲۸ ماهواره میتواند بفرستد و تنها حدود ۳۷.۵ درصد از آنچه پرتاب شده به ارتفاع پایدار عملیاتی رسیده. دلیل اصلی محدودیت هم همان است که در سامارا هدف قرار گرفت: وابستگی کامل به راکت Soyuz-2.1b.
نمودار: نسنت. دادهها از گزارشهای Kyiv Post و TechRadar، وضعیت تا ۹ شهریور ۱۴۰۵.
کاربرد نظامی، آنطور که تحلیلگران میبینند
همان ۱۲ ماهوارهی سالم بستهی اول، در حال حاضر روزی دو پنجرهی ارتباطی روی اوکراین ایجاد میکنند که هر کدام تا ۹۰ دقیقه طول میکشد. پنجره، نه پوشش دائمی.
برای ارتباط پایدار شبانهروزی و استفادهی عملی نظامی، برآورد مشاور دفاعی اوکراین این است که ۲۰۰ تا ۳۰۰ ماهوارهی عملیاتی لازم است. مشاور ریاستجمهوری اوکراین هم هشدار داده که روسیه میتواند ترمینال اینترنت ماهوارهای را روی پهپادهای Shahed نصب کند و زمان حمله را با عبور ماهوارهها هماهنگ کند.
فعلاً فاصلهی این عددها با واقعیت مدار زیاد است.
تحریم و بقیهی موانع
۵ مرداد ۱۴۰۵ (۲۷ جولای ۲۰۲۶) اتحادیه اروپا بستهی تحریمی بیستویکم خود را تصویب کرد. در آن بسته بیش از ۳۰ مورد تحریم صریحاً روی شبکهی تولید و تأمین پهپاد Garpiya اعمال شد. دربارهی Rassvet، یک مقام ارشد اروپایی گفته که «پروژهی استارلینک روسی» داخل همین بسته است، ولی خود Rassvet یا Bureau 1440 بهعنوان نهاد تحریمشده اسم برده نشدند. یعنی فشار تحریمی روی پروژه هست، ولی تحریم اسمی و مستقیمش تأیید نشده.
بقیهی موانع فنیاند و با تحریم بدتر میشوند: تولید انبوه ماهواره، تولید انبوه ترمینال کاربری، هزینهی ساخت و نگهداری شبکه، و توان پرتاب. برای مقایسه، تا اواخر شهریور ۱۴۰۵ حدود ۱۱ هزار ماهوارهی Starlink در مدار بود (از حدود ۱۲.۸ هزار پرتابشده)، Kuiper حدود ۳۹۰ ماهواره داشت و OneWeb حدود ۶۵۰. Rassvet با حدود ۴۰ ماهوارهی در مدار، که بخشی از آنها هم در ارتفاع اشتباه گیر کردهاند، در مقیاس دیگری است.
این خبر برای کاربر ایرانی چه معنایی دارد
مستقیم روی اتصال شما اثری ندارد. Rassvet نه سرویسی است که به ایران بیاید و نه رقیبی که فعلاً به Starlink نزدیک شده باشد. ولی دو نکتهی قابل استفاده در آن هست.
اول، مقیاس واقعی ساختن یک شبکهی ماهوارهای مستقل. یک کشور با صنعت فضایی چند دههای، کارخانهی راکت خودش، کاسموردوم خودش و میلیاردها دلار بودجهی دولتی، بعد از سه سال حدود ۴۰ ماهواره در مدار دارد و بخشی از همانها به ارتفاع هدف نرسیدهاند. هر بار که از «جایگزین ملی» و «شبکهی ماهوارهای بومی» حرفی شنیدید، این عددها مقیاس واقعی کار را نشان میدهند.
دوم، تفاوت مدل. چیزی که Starlink را برای کاربر داخل ایران به کار میآورد این است که مسیر ترافیک از زیرساخت داخلی رد نمیشود. Rassvet دقیقاً مدل مقابل است. شبکهای که دولت پولش را داده، اپراتورش داخل همان کشور است و دروازهی زمینیاش زیر همان اختیار. اینترنت ماهوارهای بهخودیخود آزاد نیست. آن چیزی که فرق میکند این است که کنترل دروازه دست کیست.
جمعبندی
روسیه ظاهراً تصمیم گرفته اینترنت ماهوارهای مستقل را بهعنوان زیرساخت استراتژیک جدی بگیرد و پولش را هم گذاشته. مسیرش اما به یک گلوگاه بند است: یک خانواده راکت، و یک کارخانه که آن راکت را مونتاژ میکند. مرداد امسال معلوم شد آن گلوگاه از ۹۰۰ کیلومتر فاصله هم قابل هدف گرفتن است.
منابع
حمله به Progress: Al Jazeera · Kyiv Post · United24 Media
Rassvet و Bureau 1440: Ukrainska Pravda · Kyiv Post · Wikipedia
وضعیت مدار و گزارش ISW: Kyiv Post · TechRadar · Washington Times
تحریمهای اتحادیه اروپا: Euronews
از دست دادن دسترسی روسیه به Starlink: Carnegie · The Moscow Times