جنگ بعدی اینترنت ماهواره‌ای بر سر فرکانس است، نه تعداد ماهواره

تا حالا رقابت شبکه‌های ماهواره‌ای را با تعداد ماهواره و سرعت اینترنت می‌سنجیدیم. پرونده‌ای که اسپیس‌ایکس آخر مرداد در کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا باز کرده نشان می‌دهد گلوگاه واقعی جای دیگری است: طیف فرکانسی، و اینکه چند شبکه چطور از یک باند استفاده کنند بدون اینکه گیرنده‌ی همدیگر را کر کنند.

چه اتفاقی افتاد

۹ شهریور ۱۴۰۵ (۳۱ اوت ۲۰۲۶) اسپیس‌ایکس درخواستی به FCC داد و خواست مجوز ماهواره‌ی زمین‌ثابت Viasat را متوقف کند، یا اگر متوقف نمی‌کند شرط‌های سختی رویش بگذارد. استدلالش این است که فعالیت آن ماهواره روی شبکه‌ی Starlink تداخل ایجاد می‌کند.

سه چیز مشخص خواسته:

• سقف گذاشتن روی توان سیگنال در فرکانس‌های مشترک
• محدود کردن زاویه‌ی تابش بیم‌های نقطه‌ای Viasat تا روی ترمینال‌های فعال Starlink نیفتند
• شرط توقف خودکار فعالیت، اگر تداخل مضر واقعاً رخ داد

باندهای درگیر Ku در محدوده‌ی ۱۲ و ۱۴ گیگاهرتز و Ka در محدوده‌ی ۲۰ و ۳۰ گیگاهرتز هستند، و استدلال فنی پرونده حول قاعده‌ای به اسم EPFD می‌گردد. Viasat تا این لحظه پاسخ عمومی‌ای که ما ببینیم منتشر نکرده.

آنچه هنوز تأیید نشده

چند جزئیات این خبر دست‌به‌دست می‌شود که ما نتوانستیم از منبع مستقل تأییدشان کنیم، پس عمداً به‌عنوان فکت ننوشتیم:

• اینکه اختلاف مشخصاً روی محدوده‌ی ۱۸.۸ تا ۱۹.۳ گیگاهرتز برای Downlink و ۲۸.۶ تا ۲۹.۱ گیگاهرتز برای Uplink است
• اینکه محاسبات خود Viasat نشان می‌دهد حدود یک‌سوم مواقع تداخل ایجاد می‌شود
• اینکه Amazon هم برای شبکه‌ی خودش نگرانی مشابهی ثبت کرده. این شبکه از آبان ۱۴۰۴ اسمش از Project Kuiper به Amazon Leo تغییر کرده و حالا حدود ۳۹۰ ماهواره در مدار دارد
• اینکه FCC قبلاً ورود ViaSat-3 F2 به بازار آمریکا را مشروط به رعایت الزامات هماهنگی تأیید کرده

هر چهار مورد ممکن است درست باشند. تا وقتی سند یا گزارش معتبری پیدا نکنیم، روی‌شان حساب نکنین.

چرا زمین‌ثابت و مدار پایین به هم می‌خورند

ریشه‌ی ماجرا هندسه است، نه بدخواهی.

ترمینال Starlink یک آنتن جهت‌دار است که به ماهواره‌ی Starlink بالای سرش نگاه می‌کند. ماهواره‌ی زمین‌ثابت خیلی دورتر و در ارتفاع حدود ۳۶ هزار کیلومتر ثابت ایستاده. بیشتر وقت‌ها این دو در دو زاویه‌ی متفاوت از آسمان‌اند و مشکلی پیش نمی‌آید. ولی هر بار که یک ماهواره‌ی Starlink از جلوی همان راستایی رد می‌شود که ماهواره‌ی زمین‌ثابت در آن است، سیگنال زمین‌ثابت داخل لوب اصلی گیرنده‌ی ترمینال می‌افتد. آنتن نمی‌تواند تشخیص بدهد کدام سیگنال مال کیست، فقط انرژی می‌بیند.

اسم این حالت رویداد هم‌راستا است و در ادبیات فنی in-line event نامیده می‌شود. با زیادتر شدن ماهواره‌ها و ترمینال‌ها، هم فراوانی این رویدادها بالا می‌رود و هم اهمیتشان.

نمودار: نس‌نت. شماتیک است و مقیاس فاصله‌ها واقعی نیست.

EPFD، قاعده‌ای که پرونده رویش می‌چرخد

EPFD مخفف equivalent power flux density است، یعنی سقفی برای چگالی توانی که یک سیستم اجازه دارد در گیرنده‌ی سیستم دیگر بیندازد. عملاً واحد سنجش این است که چقدر مجازی در همسایگی مداری سر و صدا کنی. طبق گزارش SatNews، هسته‌ی استدلال اسپیس‌ایکس در این پرونده همین سقف‌ها هستند.

ViaSat-3 اصلاً چه وضعی دارد

فهم این پرونده بدون دانستن وضع خود Viasat سخت است.

هر ماهواره‌ی ViaSat-3 طراحی شده که بیش از یک ترابیت بر ثانیه ظرفیت بدهد و سرعت بیش از ۱۰۰ مگابیت بر ثانیه به کاربر برساند، در باند Ka و در مدار زمین‌ثابت.

ماهواره‌ی اول، F1، اردیبهشت ۱۴۰۲ (مه ۲۰۲۳) پرتاب شد و در باز شدن رفلکتور آنتنش مشکل خورد. الان با کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت طراحی‌شده کار می‌کند. Viasat اعلام کرده جایگزینش نمی‌کند و در عوض سیستم را با ظرفیت از دست رفته تطبیق می‌دهد.

ماهواره‌ی دوم، F2، ۲۳ آبان ۱۴۰۴ (۱۴ نوامبر ۲۰۲۵) با راکت Atlas V پرتاب شد. قرار اولیه این بود که اروپا و خاورمیانه و آفریقا را پوشش بدهد، ولی بعد از خرابی F1 مسیرش عوض شد و قرار است قاره‌ی آمریکا را بگیرد. همین ماهواره است که اسپیس‌ایکس سرش شکایت کرده.

ماهواره‌ی سوم، F3، ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۲۹ آوریل ۲۰۲۶) از مرکز فضایی کندی پرتاب شد و وارد سرویس آسیا و اقیانوسیه شده.

راکتش را خودِ اسپیس‌ایکس برد

یک نکته که پرونده را خواندنی‌تر می‌کند: ماهواره‌ی سوم Viasat با Falcon Heavy بالا رفت، یعنی با راکت همان شرکتی که حالا در FCC علیه طیف Viasat پرونده باز کرده. کار پرتاب یک چیز است و رقابت بر سر فرکانس چیز دیگری.

این خبر برای کاربر ایرانی چه معنایی دارد

روی اتصال شما امروز هیچ اثری ندارد. این یک پرونده‌ی رگولاتوری داخل آمریکاست و به دیش شما کاری ندارد. ولی دو نکته در آن هست که به کار فهم آینده‌ی این سرویس‌ها می‌آید.

اول، سقف واقعی اینترنت ماهواره‌ای تعداد ماهواره نیست، طیف است. می‌شود صد هزار ماهواره فرستاد، ولی پهنای باندی که در یک نقطه از آسمان قابل استفاده است محدود است و باید بین همه تقسیم شود. هر شبکه‌ی جدیدی که اضافه می‌شود سهم بقیه را کم می‌کند و یک دعوای هماهنگی تازه می‌سازد.

دوم، جایی که این تصمیم‌ها گرفته می‌شود. رگولاتور یک کشور در یک پرونده‌ی اداری تعیین می‌کند چه کسی از چه فرکانسی استفاده کند، و کسانی که بیشتر از همه به این سرویس‌ها نیاز دارند هیچ‌جای آن پرونده حضور ندارند.

جمع‌بندی

FCC هنوز تصمیم نگرفته. نتیجه هر چه باشد، الگویش تکرار می‌شود: تا وقتی تعداد شبکه‌های ماهواره‌ای بالا می‌رود، دعوای بعدی سر همان چیزی است که نه دیده می‌شود و نه در تبلیغات سرعت جایی دارد.

منابع

پرونده‌ی اسپیس‌ایکس در FCC: SatNews

وضعیت ViaSat-3 و خرابی F1: Wikipedia · Data Center Dynamics

تغییر نام Project Kuiper به Amazon Leo: Amazon · Via Satellite

تعداد ماهواره‌های Amazon Leo: KeepTrack